Welkom op mijn website. Geleidelijk aan wil ik hier wat informatie beschikbaar stellen over dingen waar ik me al lang mee bezig houd.

Als antropoloog en filosoof heb ik geschreven over Afrikaanse cultuur en literatuur, over traditie en antitraditionalisme, en over religie en secularisatie.

Deze rode draden komen bij elkaar in het proefschrift Zingeving in het Westen: Traditie, strijdersethos en christendomdat ik op 5 oktober 2015  heb verdedigd en waarvan in 2016 een publiekseditie verschenen is.

 

In Zingeving in het Westen bied ik een fundamentele cultuurkritiek. Ik sta stil bij dingen die we als westerlingen gemakkelijk over het hoofd zien en veronachtzamen, omdat we ons geen rekenschap geven van de traditionele voorwaarden van het menszijn. Om zin te leren geven aan ons handelen, moeten we verwachtingen hebben van een concreet leven dat bestaat dankzij de spontane toewijding van velen – en daarmee dankzij traditie. De weigering iets te verwachten van traditie werkt een irrationeel vertrouwen in de hand in de eigen passie of ratio.

Het is misschien goed om te benadrukken dat ik bij traditie niet denk aan oude ambachten, folklore of andere zaken die we aan het infuus van onze nostalgie in leven houden, en al helemaal niet aan een homogene cultuur. Traditie is voor mij de leefwereld die bestaat bij de gratie van wat we alleen in het directe contact met anderen kunnen leren en leren waarderen. Het beste uit mensen naar boven halen, en hen vertrouwen geven in hun eigen spontaneïteit – dit kunnen we onmogelijk doen aan de hand van reflexieve recepten alleen. Traditie doet ons leven in een wereld die voor het denken onoverzichtelijk is, die vele verschillende soorten van bevrediging biedt, en die ons ertoe uitnodigt ons (verder) te verwerkelijken. Het moderne wetenschappelijke denken heeft ons ontegenzeggelijk veel gebracht. En ik pleit zeker niet voor een situatie waarin traditie ‘alles in allen’ is. Maar de gedachte dat we, als we alles uit het leven willen halen wat erin zit, het beste kunnen afgaan op ‘objectieve kennis’ beschouw ik als misleidend en gevaarlijk. Ik heb geprobeerd te achterhalen hoe het komt dat deze gedachte veel moderne westerse burgers als vanzelfsprekend voorkomt, en wat de gevolgen daarvan zijn.

Discussie na presentatie van mijn boek, met Chris Keulemans, Lara de Brito, Manon Uphoff en Henri ten Have

Discussie tijdens de boekpresentatie in de Wageningse bibliotheek, op 26 mei 2016, met Lara de Brito, Chris Keulemans, Henri ten Have en Manon Uphoff

Die gevolgen manifesteren zich niet alleen in het Westen, maar, vanwege de mondialisering, ook in tal van andere cultuurgebieden. Mijn zorgen over deze ontwikkeling heb ik zo verwoord:

In veel delen van de wereld leidt de onkritische omhelzing van methoden die in het Westen ontwikkeld zijn als antwoord op het ontbreken van een traditioneel levensperspectief tot de vernietiging van levende tradities. Degenen die wegen banen voor de ‘vooruitgang’ menen dat het genoeg is kansen te bieden en mensen te motiveren om ze te grijpen. Dat het grootste deel van de menselijke energie gekanaliseerd wordt naar een streven om het te maken, of simpelweg te overleven, in uiterst competitieve omgevingen – dit zien ze als onvermijdelijk of vanzelfsprekend. Zelden horen we iemand de vraag stellen of mensen niet ook de kans verdienen om, aan de hand van beproefde methoden, een leven te realiseren dat vertrouwen geeft in wat ze als mens kunnen doen en zijn. De grootschalige verdringing van traditionele vormen van handelen door andere, instrumentele en zogenaamd rationele vormen van handelen – velen zien er de hand in van de voorzienigheid, en zij die niet in de voorzienigheid geloven, verwachten er wonderen van.

Antitraditionalisme is in mijn ogen mede belemmerend voor ons begrip van waar het om gaat in het christendom – en met name in het katholicisme. Ook hier is een verduidelijking op zijn plaats: ik bepleit geen terugkeer naar de (katholieke) traditie van ooit, maar juist een respect voor een diversiteit aan levende tradities, die alleen een idee kunnen geven van manieren van menszijn die ‘het redden waard’ zijn. Ik benadruk daarmee, op een eigen manier, het belang van wat tegenwoordig de ‘inculturatie’ van het geloof wordt genoemd.

 

In 2021 is een nieuw boek verschenen, Stiefkind van de rede: essays over de voorwaarden van menselijkheid. Hierin ga ik dieper in op courante visies (van neodarwinistische tot postmoderne) die mijns inziens een veel te beperkt beeld geven van wat we nodig hebben om ons als mensen te ontwikkelen, en om een min of meer bevredigend leven te leiden. Ik kan natuurlijk alleen op de beperkingen van die visies wijzen, door zo goed mogelijk te beschrijven wat ze verduisteren en vertekenen. In twee van de vijf essays geef ik, meer in detail dan in het vorige boek, aan hoe tradities een levensperspectief oproepen en ondersteunen. Een flyer van Uitgeverij Damon is hier te zien en downloaden.

Later dit jaar verschijnt een boek met meer populaire cultuurkritische essays, bij Uitgeverij Wereldbibliotheek. Daarin kijk ik naar wat grote ontwikkelingen – zoals mondialisering, technologisering, economisering – met mensen doen, en vooral naar hoe ze bepalen hoe mensen naar zichzelf en naar elkaar gaan kijken.

Twee andere rode draden zijn niet in de genoemde boeken (of andere recente publicaties) terug te vinden: muziek en literatuur. Lang geleden heb ik als dichter van me laten horen; die draad lijkt nu even kwijt, maar wie weet duikt hij weer een keer op. Verder heb ik onderzoek gedaan naar muziek in Afrika, en heb ik het een en ander gecomponeerd. Op termijn zal hier, naar ik hoop, ook wat te beluisteren zijn.